Na jaką pomoc mogą liczyć uchodźcy z Ukrainy? (aktualizacja 19.04)

Z myślą o obywatelach Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Polski z terytorium Ukrainy od 24 lutego 2022 roku, państwo polskie wprowadziło szczególne przepisy umożliwiające zalegalizowanie ich pobytu, korzystanie z opieki medycznej, dostępu do rynku pracy i edukacji w Polsce.

Poniższe informacje dotyczące różnych aspektów życia w Polsce uchodźców wojennych zostały przygotowane na podstawie przepisów Ustawy z 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Skorzystano również ze stron rządowych oraz innych profesjonalnych źródeł zawierających wykładnię przepisów.

Informacje są aktualizowane na bieżąco (stan na 19.04.2022 r.).

  1. Kogo dotyczy Ustawa
  2. Kogo nie dotyczy Ustawa
  3. Karta Polaka
  4. Kiedy wjazd do Polski od 24 lutego 2022 r. obywateli Ukrainy jest legalny
  5. Kiedy pobyt w Polsce od 24 lutego 2022 r. obywateli Ukrainy jest legalny
  6. PESEL i jak go uzyskać
  7. Na jakie świadczenia pieniężne mogą liczyć uchodźcy z Ukrainy
  8. Dostęp do systemu opieki zdrowotnej (NFZ)
  9. Placówki opiekuńczo-wychowawcze
  10. Szkolnictwo dla dzieci w wieku 7-18 lat
  11. Wsparcie dzieci z Ukrainy ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi
  12. Nauka w szkołach wyższych
  13. Dostęp do rynku pracy
  14. Działalność gospodarcza
  15. Ubezpieczenia społeczne (ZUS)

 

1. KOGO DOTYCZY USTAWA

Ustawa dotyczy :

  • Obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa

  • Obywateli Ukrainy posiadających Kartę Polaka oraz najbliższych członków ich rodzin*, którzy przybyli do Polski z powodu działań wojennych prowadzonymi na terytorium tego państwa

  • Małżonków obywateli Ukrainy nieposiadających obywatelstwa ukraińskiego, którzy przybyli do Polski z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa (Ustawa, art. 1 ust. 1, 2 wraz z nowelizacją z 23 marca 2022 r., Dz. U. z 2022 r. poz. 682)

*(w realizowanym przez Fundację Wolność i Demokracja projekcie „Pomoc Polakom z Ukrainy” za „najbliższą rodzinę” przyjęło się uważać współmałżonka, wstępnych (rodzice, dziadkowie) oraz zstępnych (dzieci, wnuki).

2. KOGO NIE DOTYCZY USTAWA

Obywateli Ukrainy posiadających:

  • zezwolenie na pobyt stały
  • zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej
  • zezwolenie na pobyt czasowy
  • status uchodźcy
  • ochronę uzupełniającą
  • zgodę na pobyt tolerowany
  • po przekroczeniu granicy złożyli (lub w ich imieniu zostały złożone) w Polsce wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej (status uchodźcy) lub deklarację, że chcą taki wniosek złożyć. Jeżeli wycofają ww. wnioski lub deklaracje, wtedy ustawa ich dotyczy (Art. 2 ust. 5 Ustawy).

3. KARTA POLAKA

Obywatele Ukrainy, którzy składali wniosek o przyznanie Karty Polaka w dowolnej placówce konsularnej RP na Ukrainie, lecz nie zdążyli jej odebrać, mogą kontaktować się w tej sprawie z sekretariatem Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ telefonicznie: +48 22 5239441 bądź mailowo: [email protected] lub [email protected].

Posiadacze Karty Polaka, którzy znaleźli się Polsce od dnia 24.02.2022 r., oraz członkowie ich najbliższej rodziny mogą skorzystać ze wsparcia w ramach projektu „Pomoc Polakom z Ukrainy”. Osoby biorące udział w projekcie mogą liczyć na wsparcie finansowe, informacyjne i wiele innych. Więcej informacji o projekcie „Pomoc Polakom z Ukrainy”.

4. KIEDY WJAZD DO POLSKI OD 24 LUTEGO 2022 R. JEST LEGALNY

Za legalny uznaje się wjazd do Polski obywateli Ukrainy na podstawie m.in.:

  • paszportu w ramach ruchu bezwizowego, tj. paszportu biometrycznego
  • wizy krajowej (D) lub wizy Schengen (C), lub dokumentu pobytowego wydanego przez inne państwo strefy Schengen
  • w przypadku braku dokumentów zgody komendanta placówki polskiej Straży Granicznej (www.gov.pl/web/granica/pomoc-dla-obywateli-ukrainy2).

5. KIEDY POBYT W POLSCE OD 24 LUTEGO 2022 R. JEST LEGALNY

Obywatele Ukrainy (a także ich małżonkowie niemający obywatelstwa ukraińskiego), którzy wjechali legalnie do Polski od 24 lutego 2022 r. i zadeklarowali chęć pozostania w niej, mogą legalnie przebywać na jej terytorium przez 18 miesięcy, licząc od 24 lutego 2022 r (niezależnie od daty rzeczywistego przekroczenia granicy), czyli do 23 sierpnia 2023 r. Tym samym uzyskują status osoby korzystającej z ochrony czasowej. Pobyt dzieci urodzonych w Polsce przez matki określone w pierwszym zdaniu również jest legalny w okresie dotyczącym matek. Za legalny przez 18 miesięcy uznaje się także pobyt obywateli Ukrainy posiadających Kartę Polaka oraz członków ich najbliższej rodziny, którzy opuścili Ukrainę od 24 lutego 2022 r., a następnie przybyli legalnie do Polski i zadeklarowali zamiar pozostania na jej terytorium (Ustawa, art. 2).

Jeżeli obywatele Ukrainy przebywali w Polsce przed 24 lutego na podstawie wiz krajowych lub zezwoleń na pobyt czasowy, a ich ważność upłynęłyby w czasie trwania wojny, ich pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zostanie na mocy ustawy wydłużony do 31 grudnia 2022 roku (art. 42, ust. 1, 5).

Obywatele Ukrainy, którzy w czasie wojny straciliby możliwość przebywania w Polsce na podstawie m.in. wizy Schengen, w ramach ruchu bezwizowego, kart pobytu, polskich dokumentów tożsamości również mogą pozostać na jej terytorium legalnie przez 18 miesięcy. Szczegółowy wykaz dokumentów, które zostaną automatycznie z mocy Ustawy przedłużone, znajduje się w art. 42.

Wyjazd obywatela Ukrainy z Polski na okres powyżej 1 miesiąca pozbawia go uprawnienia, którym jest uznanie jego pobytu na terytorium Polski za legalny przez okres 18 miesięcy, licząc od 24 lutego 2022 r. oraz uprawnień wynikających z Ustawy. Przepis ten nie dotyczy osób z Kartą Polaka (Ustawa, art. 11, ust. 1 i 2).

Obywatel Ukrainy, którego pobyt uznano za legalny, po upływie 9 miesięcy może ubiegać się o zezwolenie na pobyt czasowy na okres 3 lat (art. 38 Ustawy).

Jeśli wjazd obywatela Ukrainy na terytorium Polski nie został zarejestrowany przez komendanta placówki Straży Granicznej podczas kontroli granicznej, taka osoba musi w terminie do 60 dni od daty przekroczenia granicy złożyć wniosek o rejestrację w dowolnej gminie. Może się zarejestrować również przy okazji składania wniosku o wydanie numeru PESEL.

Rejestr obywateli Ukrainy, którzy przyjechali do Polski bezpośrednio z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi, będzie prowadził Komendant Główny Straży Granicznej w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej. O tym, jakie dane przechowywane są w rejestrze więcej w art. 3 ust. 4 Ustawy.

6. CZYM JEST PESEL I JAK GO UZYSKAĆ

PESEL (Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności) to jedenastocyfrowy symbol numeryczny, pozwalający na identyfikację osoby, która go posiada. Jest potrzebny, gdy chce się np. założyć konto bankowe, podjąć pracę w ramach umowy o pracę/zlecenie, założyć jednoosobową działalność gospodarczą, korzystać z opieki medycznej, załatwić sprawy urzędowe etc. Obywatel Ukrainy, którego pobyt na terytorium Polski uznaje się za legalny i który chce korzystać z praw oraz uzyskać dostęp do świadczeń i usług publicznych przewidzianych w ustawie, może się starać o nadanie numeru PESEL. W tym celu musi złożyć – osobiście – wniosek (można go pobrać przez Internet) wraz ze zdjęciem (można je wykonać za darmo w urzędzie) w dowolnym urzędzie gminy. Za dziecko wniosek może złożyć jego rodzic, opiekun tymczasowy lub osoba sprawująca nad nim faktyczną pieczę. O tym, co wniosek zawiera czytaj więcej w art. 4 Ustawy. Osobiste stawiennictwo wiąże się z pobraniem od wnioskodawcy odcisków palców i podpisaniem dokumentu. Usługa jest bezpłatna.

Wraz z nadaniem numeru PESEL obywatele Ukrainy będą mogli założyć profil zaufany i Internetowe Konto Pacjenta. Profil zaufany będzie przydatny w przypadku potwierdzenia swojej tożsamości podczas załatwiania spraw urzędowych przez Internet. Utworzony automatycznie profil zaufany zawiera adres e-mail i numer telefonu komórkowego podane we wniosku.

Więcej informacji: Uzyskaj numer PESEL oraz profil zaufany – usługa dla obywateli Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa na www.gov.pl.

7. NA JAKIE ŚWIADCZENIE PIENIĘŻNE MOGĄ LICZYĆ UCHODŹCY Z UKRAINY

Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Polski jest uznawany za legalny i który został wpisany do rejestru PESEL, przysługuje pomoc w postaci jednorazowego świadczenia pieniężnego na utrzymanie w wysokości 300 zł na osobę. O zasadach jego przyznawania, miejscach, gdzie to zrobić, w art. 31 Ustawy.

Ponadto Ustawa daje uchodźcom z Ukrainy prawo do ubiegania się o dostęp do świadczeń społecznych, w tym do 500 plus na każde dziecko, 300 plus (Dobry start), rodzinnego kapitału opiekuńczego, dofinansowania pobytu w żłobku oraz zasiłków (ich przyznanie jest uzależnione od dochodu). Składając wniosek o świadczenie, obywatel Ukrainy musi mieć oprócz numeru PESEL konto w banku oraz polski numer telefonu. Więcej na ten temat: https://businessinsider.com.pl/twoje-pieniadze/500-plus-rodzinny-kapital-opiekunczy-300-zl-na-to-moze-liczyc-uchodzca/4rf5zhk i https://www.rp.pl/praca-emerytury-i-renty/art35842911-uchodzcom-z-ukrainy-beda-przyslugiwaly-liczne-swiadczenia.

8. DOSTĘP DO SYSTEMU OPIEKI ZDROWOTNEJ (NFZ)

Ustawa przyznaje uchodźcom, którzy znaleźli się w Polsce od 24 lutego 2022 r. (tj. obywatelom Ukrainy i nieposiadającym obywatelstwa ukraińskiego małżonkom obywateli Ukrainy, obywatelom Ukrainy z Kartą Polaka i najbliższym członkom ich rodzin oraz ich dzieciom urodzonym już w Polsce), prawo do: opieki medycznej, refundacji leków i zaopatrzenia w wyroby medyczne na takich samych zasadach i w zakresie, jak osoby objęte ubezpieczeniem zdrowotnym w Polsce. Wyjątkiem jest leczenie i rehabilitacja uzdrowiskowa.

Uchodźcom przysługują także szczepienia przeciwko COVID-19, testy w kierunku koronawirusa (antygenowe i PCR) oraz leczenie związane z COVID-19, a dzieciom uchodźców – szczepienia ochronne w ramach kalendarza szczepień ochronnych (Program Szczepień Ochronnych – PSO na 2022 r.). Więcej na temat sczepień ochronnych u dzieci Komunikat w sprawie realizacji szczepień ochronnych u dzieci, które przekroczyły granice Rzeczypospolitej Polskiej z Ukrainą w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa – Ministerstwo Zdrowia – Portal Gov.pl (www.gov.pl).

Wszystkie świadczenia są udzielane uprawnionym bezpłatnie. Przepisy obejmą placówki medyczne (lekarze rodzinni, poradnie specjalistyczne, szpitale), które mają podpisany kontrakt z Narodowym Funduszem Zdrowia.

Uchodźcy mogą liczyć także na bezpłatną pomoc psychologiczną zapewnianą przez organy samorządowe gminy, na terenie której się znajdują.

Obywatele Ukrainy mogą korzystać ze świadczeń medycznych na podstawie każdego dokumentu potwierdzającego tożsamość oraz numeru PESEL/ e-dokumentu (osoby pełnoletnie, które zarejestrują się w gminie i zostanie nadany im numer PESEL oraz założą profil zaufany, mogą aktywować e-dokument poświadczający status osoby uprawnionej)/ wydruku potwierdzenia utworzenia profilu zaufanego osoby uprawnionej (zawiera: imię i nazwisko, numer PESEL).

Obywatel Ukrainy, który wyjedzie z Polski na dłużej niż miesiąc, traci uprawnienia do świadczeń medycznych przysługujących na mocy Ustawy.

Więcej informacji o tym, jak uchodźcy z Ukrainy mogą skorzystać z opieki medycznej, numery infolinii medycznej i pomocy lekarskiej w nocy oraz weekendy i święta można znaleźć na stronie pacjent.gov.pl w języku ukraińskim.

9. PLACÓWKI OPIEKUŃCZO-WYCHOWAWCZE

Dzieci uchodźców z Ukrainy w wieku do 3 lat mogą korzystać ze żłobków lub klubów dziecięcych, starsze, w wieku 4-6 lat – uczęszczać do przedszkola. Ustawa umożliwia dofinansowanie opłaty za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna (art. 26, ust. 5). Niektóre samorządy zwalniają rodziców dzieci z Ukrainy z opłat za przedszkola.

Dzieci sześcioletnie są objęte obowiązkiem odbycia rocznego przygotowania przedszkolnego w tzw. zerówce. O przyjęciu dziecka do przedszkola lub oddziału przedszkolnego w trakcie roku szkolnego decyduje dyrektor placówki.

10. SZKOLNICTWO DLA DZIECI W WIEKU 7-18 LAT

Uczniowie przybywający z Ukrainy w wieku 7-18 lat mogą nieodpłatnie uczyć się w polskich szkołach. Nieznajomość lub niewystarczająca znajomość języka polskiego nie stanowi formalnej przeszkody. Osoby te mogą uczestniczyć w nieodpłatnych lekcjach języka polskiego organizowanych przez szkołę. Dla uczniów wymagających pomocy w dostosowaniu ich możliwości do procesu kształcenia szkoły mogą tworzyć oddziały przygotowawcze. Uczniowie potrzebujący wsparcia psychologiczno-pedagogicznego w związku z doświadczeniem migracyjnym zostaną objęci odpowiednią opieką.

Przyjęcie do szkoły ucznia z Ukrainy wymaga złożenia wniosku, a decyzję w tej sprawie podejmuje dyrektor. Publiczna szkoła podstawowa, w której rejonie mieszka uczeń, przyjmuje z urzędu, a inne publiczne szkoły podstawowe i szkoły ponadpodstawowe w miarę posiadania wolnych miejsc. Jeśli w wybranej placówce nie ma wolnych miejsc, potrzebny jest kontakt z urzędem gminy. W przypadku gdy uczeń nie ma żadnych dokumentów poświadczających poziom wykształcenia (świadectwa, zaświadczenia), wystarczy pisemne oświadczenie rodzica o tym, do której klasy dziecko uczęszczało.

Niektóre samorządy oferują w szkołach bezpłatne posiłki dla uczniów z Ukrainy.

Informacja dla rodziców dzieci przybywających z Ukrainy dostępna w języku ukraińskim www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/informacja-dla-rodzicow-dzieci-przybywajacych-z-ukrainy. Więcej czytaj też: www.rp.pl/edukacja-i-wychowanie/art35842251-szkoly-i-przedszkola-przyjma-dzieci-uchodzcow-z-ukrainy.

11. WSPARCIE DZIECI Z UKRAINY ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI

Przedszkola, szkoły lub placówki oświatowe są przygotowane na przyjęcie dzieci ze specjalnymi potrzebami. Organizują naukę i wsparcie psychologiczno-pedagogiczne dostosowane do możliwości i potrzeb tych dzieci.

Więcej na ten temat: https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/wsparcie-dzieci-z-ukrainy-ze-specjalnymi-potrzebami-edukacyjnymi–informacja-mein.

12. NAUKA W SZKOŁACH WYŻSZYCH

Obywatele Ukrainy, którzy 24 lutego 2022 r. byli studentami uczelni ukraińskich, będą mogli kontynuować naukę na uczelniach w Polsce. W przypadku gdy nie mają dokumentów poświadczających zaliczone etapy (semestry) studiów, zdane egzaminy, zaliczenia lub praktyki zawodowe, będą składać oświadczenia, że 24 lutego 2022 r. studiowali na określonym roku i kierunku w szkole wyższej na Ukrainie.

Poziom ich wiedzy zweryfikuje uczelnia, w której zainteresowani będą się ubiegać się o przyjęcie na studia, na zasadach przez siebie ustalonych. W przypadku stwierdzenia np. różnic w programie lub efektach uczenia uczelnia będzie mogła zobowiązać studenta do złożenia określonych egzaminów lub odbycia praktyk zawodowych.

Od studentów z Ukrainy kontynuujących naukę w szkołach wyższych w Polsce nie będą pobierane opłaty za kształcenie na studiach stacjonarnych w uczelniach publicznych w języku polskim.

Studenci z Ukrainy będą się mogli ubiegać o stypendium socjalne (art. 41, ust. 10 Ustawy) i kredyt studencki (art. 98 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce) na podstawie oświadczenia o sytuacji rodzinnej i materialnej.

Nauczyciel akademicki z Ukrainy który ma wymagany tytuł zawodowy, stopień naukowy, stopień w zakresie sztuki lub tytuł profesora i odpowiednie kwalifikacje do zajmowania danego stanowiska może zostać zatrudniony na uczelni w Polsce jako nauczyciel akademicki bez przeprowadzenia konkursu, o którym mowa w art. 119 ust. 1 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (art. 46 Ustawy).

Więcej informacji dla studentów i naukowców przybywających z Ukrainy oraz szkolnictwa wyższego: www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/informacja-dla-studentow-i-naukowcow-przybywajacych-z-ukrainy i www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/rozwiazania-w-zakresie-szkolnictwa-wyzszego-i-nauki-zawarte-w-ustawie-o-pomocy-obywatelom-ukrainy.

Solidarni z Ukrainą – program NAWA dla studentów i naukowców z Ukrainy.

Z inicjatywy Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej realizowanej na zlecenie MNiO oraz MZ studenci i doktoranci z Ukrainy będą mogli kontynuować studia w Polsce, prowadzić prace związane z przygotowaniem rozpraw doktorskich lub brać udział w innych formach kształcenia w okresie od marca do września 2022 roku. Więcej na ten temat https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/solidarni-z-ukraina–program-nawa-dla-studentow-i-naukowcow-z-ukrainy.

https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/ulotka-dla-uchodzcow-z-ukrainy,49820 – do pobrania ulotka informacyjna

 

13. DOSTĘP DO RYNKU PRACY

Ustawa zapewnia obywatelom Ukrainy przebywającym w Polsce legalnie dostęp do polskiego rynku pracy. Nie muszą się starać o odrębne zezwolenie na pracę, wystarczy, że pracodawca, który ich zatrudni, poinformuje o tym fakcie powiatowy urząd pracy (właściwy ze względu na siedzibę lub miejsce zamieszkania pracodawcy) w ciągu 14 dni od chwili przyjęcia ich do pracy (art.22, ust. 1, 2 Ustawy). PESEL nie jest niezbędny (art.22, ust. 3 Ustawy).

Obywateli Ukrainy można zatrudnić na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenia. Ich wynagrodzenie nie może być niższe niż płaca minimalna lub minimalna stawka godzinowa (https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/00211).

Obywatele Ukrainy będą mogli skorzystać z usług rynku pracy w postaci np. pośrednictwa pracy, poradnictwa zawodowego czy szkoleń (art. 22, ust. 6, 7 Ustawy, https://www.gov.pl/web/udsc/weszla-w-zycie-ustawa-o-pomocy-obywatelom-ukrainy-w-zwiazku-z-konfliktem-zbrojnym-na-terytorium-tego-panstwa). Będą mogli uzyskać status osoby bezrobotnej lub poszukującej pracy.

 

14. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA

Obywatele Ukrainy będą mogli podejmować i wykonywać działalność gospodarczą na terytorium Polski na takich samych zasadach jak obywatele polscy, pod warunkiem posiadania numeru PESEL (art. 23, ust. 1, 2 Ustawy).

Prowadzona działalność gospodarcza może mieć dowolną formę. Obywatel Ukrainy może założyć: firmę jednoosobową – czyli działalność gospodarczą osoby fizycznej – i zarejestrować ją w CEIDG albo spółkę osobową lub kapitałową – w tym spółkę jawną i partnerską – i zarejestrować ją w KRS (https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/001466).

Więcej informacji o rejestracji działalności gospodarczej oraz zatrudnianiu obywateli Ukrainy w Polsce na www.biznes.gov.pl.

15. UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE (ZUS)

Pracodawca, który da pracę obywatelowi Ukrainy, ma obowiązek zgłoszenia go do ubezpieczeń społecznych (emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe) i ubezpieczenia zdrowotnego, czyli do ZUS (Zakładu Ubezpieczeń Społecznych) w ciągu 7 dni od dnia podjęcia przez niego pracy. Na podstawie zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych ZUS pracownik, dzięki odprowadzanym z jego wynagrodzenia składkom, ma prawo do: świadczeń w razie choroby bądź wypadku przy pracy, świadczeń z tytułu macierzyństwa, bezpłatnego korzystania ze służby zdrowia (https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/00211#4).